Manastir Gradac: Putopis iz nemanjićke metropole

Ibar je ime reke, ali i stari naziv za oblast rečnog sliva koji je bio kičma nemanjićke Srbije. Ibarskim putevima po planinskim vododelnicama kretali su iz Pomorja ili ka njemu bezbrojni trgovački karavani, a s njima i zanatlije, umetnici, hodočanici, vojnici najamnici, lutalice i prosjaci.
Manastir Gradac 1
Svi su hrlili ka ibarskim trgovima, civilnim naseljima i pijacama sa svom robom koja se mogla zamisliti u to doba. Ona se plaćala zlatnim i srebrnim prahom iz rudokopa srpskih planina, o čijem su bogatstvu putopisci širili fantastične legende.

Najveće među trgovištima nalazilo se na desetak kilometara nizvodno od današnje Raške, na mestu gde se surova klisura širi u zatalasanu zelenu dolinu između Kopaonika i Golije. I danas na istom mestu, kod ušća reke Brvenice u Ibar, gde su prelaz čekali karavani, stoji most i kraj njega restorani i moteli puni putnika koji uživaju u kvalitetnoj i pristupačnoj kuhinji i pogledu na monumentalno, strmo brdo. Reč je ostatku nekadašnjeg vulkana koji dominira okolinom i na čijim se obroncima i šiljastom vrhu nalaze skromni ostaci zaboravljene nemanjićke tvrđave Brvenik, koja je u doba procvata srednjovekovne Srbije bila jedna od najvažnijih.

Na Gradinu, kako je zovu Brveničani, uprkos napornom usponu, rado se penju ljubitelji prirode, da bi uživali u veličanstvenom pogledu na Brveničku župu, koja se prostirala i na dolinu reke Brvenice uz koju je vijugao karavanski put s Primorja. On se sa sure Golije spuštao kraj manastira Gradac, bele prelepe zadužbine kraljice Jelene Anžujske, koji su gradili najbolji majstori, građevinari, klesari i slikari toga doba. Zato su u arhitekturi ove svetinje, gde je prosvećena vladarka otvorila i prvu žensku školu u Srbiji, pomešani raška škola graditeljstva, romanika i gotika.
Manastir Gradac 2
Na vremena kada je Gradac bio na civilizacijskoj magistrali podseća stara manastirska kapija okrenuta prema Goliji sa koje su se spuštali dubrovački i kotorski brdski konjići natovareni luksuznom robom i tovarne životinje rudara Sasa sa Golije koji su na trg nosili dragocene metale i kovine. Oni su se na putu kraj Brvenice, danas asfaltiranom i udobnom, polako mimoilazili s karavanima natovarenim zlatnim i srebrnim prahom srpskih rudokopa, ali i voskom, vunom, medom...

Te šarene povorke u kojima su se mešali jezici - srpski, nemački, italijanski, latinski, grčki, ugarski - dolazile su ili odlazile sa Brveničkog trga, trgovačke metropole. Arheolozi kažu da je ovaj prostor od praistorije bio mesto ukrštanja civilizacijskih ruta, o čemu svedoče nalazi, od rimskog novca do luksuzne španske keramike.

Na postojanje velikog grada i pre nemanjićkog Brvenika ukazuje crkva Stara Pavlica u selu Pavlica, uobičajeni orijentir putnicima kroz dolinu Ibra. Posvećena je apostolu Pavlu i predstavlja ostatak manastira za koji se pretpostavlja da je izgrađen u 9. veku. Tokom izgradnje železnice najveći deo hrama je uništen, a preostali deo kao da lebdi, što deluje upečatljivo na posetioce obližnjeg izletišta s izvorima ledene vode. Tačno vreme nastanka, ime ktitora i patron hrama su nepoznati, a Stara Pavlica je jedinstvena u srpskoj srednjovekovnoj arhitekturi. Postoje pretpostavke da je crkva sagrađena u vreme kad i Hram Svetog Petra i Pavla u Rasu, a da je, kao i on, utemeljena na mestu gde su po predanju propovedali apostoli i njihovi prvi učenici.
Manastir Gradac 3
Kraj Stare Pavlice svoju zadužbinu su krajem 14. veka podigli kosovski junaci Lazar i Stefan Musić, sinovi čelnika Muse i Dragane, sestre kneza Lazara. Ova crkva neobične arhitekture privlači mnoge hodočasnike. Pod tvrđavom Brvenik, na seoskom groblju nalaze su ostaci Crkve Svetog Nikole, zaštitnika putnika, koji je u 13. veku kao zadužbinu podigao knez Dabiša. Odatle put nastavlja pored dvadesetak metara visoke crvene Devojačke stene, s koje je skočila mlada Brveničanka koja je radije odabrala smrt nego da joj Turci ukaljaju čast. Posle 12 kilometara stiže se do ženskog manastira Gradac, zadužbine Jelene Anžujske, čije mlade obrazovane monahinje na najbolji način čuvaju uspomenu na veliku srpsku kraljicu.

KAKO DOĆI?
Od skretanja sa Ibarske magistrale u Brveniku do manastira Gradac ljubitelji prirode mogu stići za tri sata laganim hodom prateći tok kristalno bistre Brvenice. Automobilom se stiže mnogo brže, ali se propušata mnogo od lepote prirode zaštićenog parka biosfere Golija, na čijem ulazu vas dočekuje kliktanje surih orlova. Srednje rešenje je doći od Brvenika vozilom ili autobusom do sela u dolini Brvenice, u Gradac ili Rudno na Goliji, gde se domaćini bave seoskim turizmom, a zatim se posvetiti uživanju u nedirnutoj prirodi.

Izvor: B. Subašić; Večernje Novosti
Foto: Večernje Novosti, zzskv.rs

Najnovije

reklama banija

budihuman